شیر سنگی همدان و داستان های این جاذبه تاریخی

درباره سنگ شیر همدان چه می‌دانید؟

شیر سنگی همدان که با نام “سنگ شیر” یا میدان شیر سنگی نیز شناخته می‌شود، گواهی بر تاریخ غنی و میراث فرهنگی شهر باستانی همدان است. این مجسمه سنگی باشکوه، با منشاءی که در هاله‌ای از ابهامات تاریخی قرار دارد، به نمادی ماندگار از شهر تبدیل شده و بازدیدکنندگان و مورخان را به طور یکسان به خود جذب می‌کند. سنگ شیر که در میدان سنگ شیر و در انتهای خیابان ۱۲ متری سنگ شیر واقع شده است، چیزی فراتر از یک مجسمه است؛ این سنگ، پیوندی ملموس با گذشته است و شکوه امپراتوری‌های باستانی و سنت‌های هنری دوران‌های سپری شده را در خود دارد.

پیشینه تاریخی و ساخت

تاریخ دقیق ساخت سنگ شیر هنوز موضوع اختلاف نظر محققان است. در حالی که برخی از مورخان قدمت آن را به دوران مادها نسبت می‌دهند، برخی دیگر آن را به دوره‌های هخامنشی یا اشکانی نسبت می‌دهند. یک نظریه رایج، که توسط روایات تاریخی پشتیبانی می‌شود، حاکی از آن است که این مجسمه به دستور اسکندر مقدونی در سال ۳۲۴ قبل از میلاد برای گرامیداشت دوست نزدیک و ژنرال خود، هفستیون ساخته شده است. بر اساس این روایت، سنگ شیر در نزدیکی دروازه‌های هگمتانه (همدان باستانی) نصب شد و منجر به این شد که دروازه با نام “باب‌الاسد” (دروازه شیر) خوانده شود.

کشف یک تابوت متعلق به دوران اشکانی از همان تپه‌ای که مجسمه در آن قرار دارد، ادعای تعلق مجسمه سنگ شیر به دوران اشکانی را تقویت می‌کند. این تابوت در حال حاضر در موزه تپه هگمتانه نگهداری می‌شود.

کلینتون اسکولارد، شاعر آمریکایی، به وجود سنگ شیر به عنوان یادگاری خاموش از امپراتوری‌های ماد، پارس و پارت در اطراف باروهای همدان اشاره کرده است.

ویژگی‌های فیزیکی و اهمیت معماری

سنگ شیر همدان، نگاهی اجمالی به مهارت‌های هنری سازندگانش ارائه می‌دهد. این مجسمه که از یک تکه سنگ قهوه‌ای رنگ تراشیده شده است، شیری را در حالت خوابیده به تصویر می‌کشد که نماد قدرت و عظمت است. در اصل، این مجسمه بخشی از یک جفت مجسمه شیر بود که از دروازه شهر محافظت می‌کردند. ابعاد مجسمه شیر سنگی باقیمانده عبارتند از:

• ارتفاع: ۱.۲ متر
• طول: ۲.۵ متر
• عرض: ۱.۵ متر

آسیب‌های تاریخی و مرمت

در طول قرن‌ها، شیرسنگی آسیب‌های قابل توجهی را متحمل شده است. در جریان حمله دیلمیان در سال ۳۱۹ هجری قمری، دروازه شهر تخریب شد. مرداویج دیلمی قصد داشت یکی از مجسمه‌های شیر را به ری منتقل کند، اما با عدم موفقیت در این کار، یکی از آنها را به طور کامل تخریب کرد و یکی از پنجه‌های دیگری را شکست. این مجسمه آسیب‌دیده تا سال ۱۳۲۸ هجری شمسی (۱۹۴۹ میلادی) در زمین باقی ماند، تا اینکه مهندس هوشنگ سیحون، معمار آرامگاه بوعلی سینا، آن را به مکان فعلی خود منتقل کرد. سیحون این مجسمه را روی یک سکوی سنگی شبیه مقبره قرار داد.

روایات محلی حاکی از آن است که سنگ شیر زمانی به عنوان نگهبان شهر و طلسمی در برابر بیماری و سرما تلقی می‌شد. جویندگان گنج باعث آسیب به آن شدند و همچنین  برخی زنانی که به دنبال شوهر بودند با مالیدن شیره و یا روغن قصد در رسیدن به خواست هایشان را داشتند. در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای مرمت و بازسازی شیر سنگی صورت گرفته است تا اطمینان حاصل شود که شکوه آن همچنان قابل مشاهده است. امروزه، شیرسنگی به عنوان یک اثر میراث ملی به ثبت رسیده است.

متنی از تاریخ درباره شیر سنگی همدان

آن پرستشگاه بزرگ آفتاب که پله‌های زرینش یکی بر زبر دیگری استوار بود، بر باد رفت؛ آن تالارهای زراندود و ایوان‌ها و کاخ‌ها بر باد رفت؛ و اکنون باد شبانگاهی به یاد مادها مویه و شکوه می‌کند و همی گرید، تا بیگانگان به‌ هوش آیند و بر گرد دیوارهای همدان گذر کردن کاروان و صف زائران را بنگرند. از آن همه فر و شکوه باستانی نشانی نیست، از آن همه زندگانی فراخ رنگارنگ که آکنده از شور و هیجان و آمیخته به شادی‌ها و دردها بود نشانی نیست؛ مگر شیری از سنگ که خاموش و آرام غنوده و از دوران سه شاهنشاهی بر باد رفته مادها، پارس‌ها و پارت‌ها بر گرد دیوارهای همدان به یادگار مانده است.

نوشته مسعودی درباره سنگ شیر

شیر مشهور اما در هم شکسته سنگی یکی از آثار مهم باستانی همدان است که می‌پندارند نماد محافظت و نگهبانی شهر است. حتی هزار سال پیش از این مسعودی آن را یکی از آثار بسیار کهن دانسته است و می‌نویسد که در کنار دروازه شیر (باب‌الاسد) بر تپه کوتاهی که مشرف بر راه ری به خراسان است، قرار دارد.

شیر سنگی طلسم همدان

وی از طبیعی بودن هیات شیر سخن می‌گوید و از نظر بزرگی جثه آن را به گاوی تنومند یا شتری خفته تشبیه می‌کند و می‌نویسد که آن را پس از بازگشت اسکندر از خراسان تراشیده‌اند (بنابر روایات ملی بنای شهر همدان را به اسکندر نسبت می‌دهند) و به‌عنوان طلسمی که حافظ باروی شهر و مردم آن سامان باشد بر پای داشتند و مقدر چنین بود که تا هنگامی که شیر را بر زمین نیفکنده و نشکسته بودند شهر همدان و مردمش از گزند حوادث در امان باشند.

سنگ شیر نماد همدان قدیم

مسعودی گوید که به‌خاک افکندن شیر نزدیک به زمان او هنگامی که لشکر مرداویج دست به تسخیر همدان زد، و این دفعه مصیبتی عظیم به‌بار آورد و آن پیشگویی که درباره شیر کرده بودند تحقق پذیرفت.

افسانه های شیر سنگی همدان

بنابر افسانه دیگری که به قدمت همین افسانه است و یاقوت حموی آن را نقل کرده است این مجسمه را بلیناس به‌عنوان طلسمی برای محافظت از شر زمستان‌های سخت همدان برپا کرد. اگر این طلسم و تعویذ موثر و مجرب باشد، تصور اینکه بی‌آن، شدت سرمای زمستان همدان به کجا می‌رسید مشکل است؛ زیرا همدان یکی از سردترین جاهای ایران است. از آنجا که تاریخ صحیح و دقیقی از این شیر و اصل و منشأ آن در دست نداریم، ناگزیر باید به افسانه و سنت توسل جوییم؛ اما عامه مردم اعتقادی عظیم درباره آن دارند و به چشم احترام و تکریم در آن می‌نگرند و تارهای فراوانی از اوهام و خرافات بر گرد آن تنیده‌اند.

مادران کودکان خود را وامی‌دارند که این جانور ستبر را نوازش کنند یا رویش را ببوسند. زنان نازا و عقیم بر جبینش دست می‌کشند تا از آفت نازایی برهند و زائران هدایایی از سنگ که پاره‌ای از آنها کنده‌کاری است به‌عنوان تاج بر سر آن می‌نهند یا بر قطعه سنگی که زیر دهانش قرار دارد، می‌گذارند.

اهمیت فرهنگی و تفریحی

امروزه، سنگ شیر چیزی فراتر از یک اثر تاریخی است؛ این سنگ، مکانی محبوب برای مردم محلی و گردشگران است. میدان سنگ شیر فضایی باز و سرسبز را برای تفریح و استراحت فراهم می‌کند. موقعیت مرکزی آن، دسترسی آسان به آن را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌کند.

این میدان برای پیاده‌روی، استراحت و گذراندن وقت با خانواده و دوستان ایده‌آل است.

این مکان برای پیک‌نیک و صرف غذا در فضای باز عالی است.

سنگ شیر سوژه‌ای عالی برای عکاسی است و زوایای مختلفی را برای ثبت عظمت آن ارائه می‌دهد.

در طول سال، میدان شیرسنگی میزبان رویدادها و جشنواره‌ها است که به جذابیت آن می‌افزاید.

جاذبه‌های گردشگری نزدیک میدان شیر سنگی

نزدیکی سنگ شیر به مرکز شهر همدان، آن را در نزدیکی چندین جاذبه دیگر قرار می‌دهد:

• تپه هگمتانه: یک شهر باستانی با قدمتی سه هزار ساله که توسط نخستین پادشاه ماد ساخته شده است. این سایت که در ۳.۸ کیلومتری سنگ شیر واقع شده است، چهل هکتار وسعت دارد و بقایای تمدن‌های ماد، هخامنشی و اشکانی، از جمله کلیسای گریگوری استفان، کلیسای مریم و یک گورستان باستانی را در خود جای داده است.
• آرامگاه بوعلی سینا: آرامگاه پزشک و فیلسوف مشهور ایرانی، بوعلی سینا که تقریباً در ۲ کیلومتری سنگ شیر واقع شده است، یک مقصد گردشگری محبوب است. این مقبره ۱۲ ستونی در یک باغ سرسبز قرار دارد و به عنوان موزه‌ای برای نمایش آثار باستانی مانند سکه و سفال و همچنین اطلاعاتی در مورد گیاهان دارویی عمل می‌کند.
• آرامگاه استر و مردخای: این مقبره که در ۳.۷ کیلومتری سنگ شیر واقع شده است، از اهمیت بسزایی برای یهودیان سراسر جهان برخوردار است. این مقبره بقایای استر، ملکه خشایارشا و پسرعمویش مردخای را در خود جای داده است که در نجات یهودیان از توطئه‌ای برای قتل عام آنها نقش داشتند.
• برج قربان: برج قربان که در ۱.۴ کیلومتری سنگ شیر واقع شده است، به حدود هشت قرن پیش باز می‌گردد و دارای معماری ساده است. این مکان محل دفن علمایی مانند ابوالعلاء همدانی و چندین حاکم سلجوقی است.
• رصدخانه ابن صلاح: رصدخانه بر فراز تپه حاجی عنایت واقع شده است و در سال ۲۰۰۳ توسط شهرداری همدان برای مطالعات نجومی تأسیس شده است.

تصاویری از مجسمه شیر سنگی در همدان قدیم

اطلاعات برای بازدیدکنندگان از شیرسنگی

آدرس: همدان، خیابان ۱۲ متری سنگ شیر، وسط میدان سنگ شیر.

ساعات بازدید: ۲۴ ساعته، در تمام طول سال باز است.

ورودی: رایگان.

سخن پایانی

شیر سنگی همدان یادآوری از گذشته غنی ایران است. چه به عنوان یادبودی برای یک ژنرال محبوب، نمادی از قدرت سلطنتی یا نگهبانی در برابر بلایا دیده شود، این مجسمه باستانی همچنان مجذوب‌کننده و الهام‌بخش است. شیر سنگی به عنوان یکی از قدیمی‌ترین بناهای سنگی ایران، نمادی از همدان است.

منبع: همدان 18