آرامگاه بوعلی سینا همدان، راهنمای کامل بازدید

آرامگاه بوعلی سینا، نمادی دانش و فرهنگ ایران

آرامگاه بوعلی سینا در قلب شهر تاریخی همدان، در میدان بوعلی، بنایی باشکوه که نه‌تنها آرامگاه یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های علمی و فلسفی جهان، ابوعلی سینا، ملقب به شیخ الرئیس است، بلکه نمادی از افتخار، دانش و فرهنگ ایران نیز به شمار می‌رود. اگر شما نیز به دنبال سفری در اعماق تاریخ و آشنایی با زندگی و میراث این حکیم فرزانه هستید، آرامگاه پورسینا در همدان مقصدی بی‌نظیر خواهد بود. در این راهنما، همراه شما خواهیم بود تا قدم به قدم، زوایای مختلف این بنای یادبود ارزشمند و داستان زندگی بوعلی سینا را کاوش کنیم.

بوعلی سینا: حکیم همه چیزدان و ستاره درخشان علم و فلسفه

پیش از آنکه به تماشای معماری بی‌نظیر آرامگاه ابوعلی سینا برویم، شایسته است که با خود این شخصیت برجسته بیشتر آشنا شویم. ابوعلی حسین بن عبدالله بن حسن بن علی بن سینا، که در غرب به نام Avicenna نیز شناخته می‌شود، در سال 370 هجری قمری (مطابق با 980 میلادی) در روستای افشنه نزدیک بخارا، که در آن زمان پایتخت حکومت سامانیان بود و اکنون در کشور ازبکستان قرار دارد، چشم به جهان گشود. از همان دوران کودکی، هوش سرشار و استعداد بی‌نظیرش در فراگیری علوم مختلف نمایان شد.

زندگی نامه بوعلی سینا

زندگی نامه بوعلی سینا سرشار از تلاش، پشتکار و عطش سیری‌ناپذیر او برای دانش‌اندوزی بود. او به گونه‌ای بود که در سن 18 سالگی بر اغلب علوم زمان خود تسلط یافت و چنانچه خود گفته است، در چهل سالگی نیز چیز بیشتری از آنچه در 18 سالگی می‌دانست، نیاموخت. این نشان‌دهنده عمق و گستردگی دانش او در همان سنین جوانی است. بوعلی سینا در زمینه‌های گوناگونی چون ریاضیات، نجوم، فیزیک، شیمی، روانشناسی، زمین شناسی، جغرافیا، شعر و ادبیات، فلسفه، منطق و به ویژه پزشکی سرآمد بود. تسلط او بر این علوم تا حدی بود که لقب “همه‌چیزدان” را به او داده‌اند.

شهرت بوعلی سینا

بوعلی سینا در طول زندگی پر فراز و نشیب خود، نه تنها به عنوان یک دانشمند و فیلسوف برجسته شناخته می‌شد، بلکه به عنوان پزشک مخصوص دربار پادشاهان مختلف نیز خدمت کرد. او در این دوران القاب متعددی همچون شیخ الرئیس، شرف الملک، حجت حق و شاهزاده اطباء را از آن خود کرد. سفرهای متعدد او به شهرهای مختلفی نظیر گرگان، ری، قزوین و نهایتاً همدان، هر یک فصلی از زندگی پربار این حکیم را رقم زد. در همدان بود که او با معالجه بیماری حاکم، ارج و قرب یافت و به مقام صدارت رسید. با این حال، حسادت بدخواهان سبب عزل او از این مقام و مدتی پنهان‌نشینی وی شد.

آثار بوعلی سینا

در همین دوره بود که بوعلی سینا نگارش یکی از شاهکارهای جاودان خود، کتاب “شفا” را آغاز کرد، در حالی که پیش از آن کتاب ارزشمند “قانون در طب” را به رشته تحریر درآورده بود. کتاب “قانون” به عنوان یکی از مهم‌ترین آثار تاریخ پزشکی، قرن‌ها در مراکز علمی جهان تدریس می‌شد و اهمیت بی‌نظیری در پیشرفت علم طب داشت.

علت مرگ بوعلی سینا

سرانجام، پس از عمری تلاش و خدمت به علم و دانش، ابوعلی سینا در سفر حاکم اصفهان به همدان، در بین راه دچار بیماری کهنه شد و پس از تحمل ضعف و رنجوری، در نخستین روز ماه مبارک رمضان سال 428 هجری قمری (مطابق با 1037 میلادی) در شهر همدان دیده از جهان فروبست و در همان شهر به خاک سپرده شد.

آخرین جمله شیخ الرئیس

مشهور است که آخرین جمله شیخ الرئیس این بود: “آنچه با خود بردیم این است که دانستیم هیچ ندانستیم!”. اگرچه علت مرگ بوعلی سینا به طور دقیق مشخص نیست. برخی مورخان احتمال داده اند علت فوت ابوعلی سینا بیماری قولنج بوده است، اما مستندی بر آن نیست.

برخی از روایت‌ها، به‌ویژه در منابع غیررسمی و داستانی، ادعا می‌کنند که بوعلی سینا توسط دشمنانش مسموم شد. گفته می‌شود که برخی از اطرافیانش به او حسادت می‌کردند یا از نفوذ علمی و سیاسی‌اش در دربار علاءالدوله (امیر همدان) نگران بودند. البته روایت رسمی‌تر می‌گوید او به علت بیماری گوارشی و استفاده بیش از حد از داروهایی که خود تجویز کرده بود، درگذشت.

تاریخچه آرامگاه بوعلی سینا، از خاکسپاری ساده تا بنای باشکوه کنونی

سرنوشت محل دفن ابوعلی سینا نیز همچون زندگی پربارش، مراحلی مختلف را طی کرده است. در ابتدا، پیکر پاک او در خانه دوست صمیمی‌اش، ابوسعید دخدوک، بدون هیچ تشریفاتی به خاک سپرده شد و تنها یک بنای ساده خشتی بر فراز قبر وی قرار گرفت. حتی پس از فوت ابوسعید دخدوک نیز، او در کنار دوست خود به خاک سپرده شد. این محل در آن زمان در پشت دژ جنوبی همدان قرار داشت.

ساخت آرامگاه بوعلی سینا

سال‌ها گذشت و در قرن سیزدهم هجری، شاهزاده نگار خانم، دختر ولیعهد عباس میرزا قاجار، دستور بازسازی این بنای ساده را صادر کرد. به دستور او، بنای قبلی تخریب و یک گنبد ساده آجری بر فراز آن ساخته شد و سنگ قبرها نیز تعویض گردید. همچنین نرده‌ای ساده دور قبور کشیده شد.

در دوره بعد، محمدحسین فریدالدوله گلگون همدانی، با ایجاد دیواری کوتاه دور مزار، ساخت دو تالار برای کتابخانه و حفر چاه و ساخت حوض، تلاش‌هایی برای بهبود ظاهر مقبره انجام داد. با این حال، این بنای آجری ساده همچنان تا دوره حکومت پهلوی پابرجا بود.

ساختمان کنونی آرامگاه پورسینا

در دوران حکومت پهلوی، با توجه به جایگاه والای بوعلی سینا در تاریخ علم و فرهنگ ایران و جهان، انجمن آثار ملی تصمیم گرفت تا مقبره‌ای درخور شان این دانشمند شهیر بنا کند. به همین منظور، مسابقه‌ای برای طراحی این بنا برگزار شد و طرح مهندس جوان و خوش ذوق، هوشنگ سیحون، مورد استقبال قرار گرفت. مهندس سیحون در سال 1328، طراحی همین مقبره را به عنوان موضوع پایان‌نامه خود انتخاب کرد.

آرامگاه بوعلی سینا نماد شهر همدان

پس از نهایی شدن طرح، مقبره قدیمی تخریب شد و با نظارت معتمدین و روحانیون، قبرها شکافته و استخوان‌ها برای حفاظت بیشتر خارج گردید. کار ساخت مقبره جدید در سال 1330 هجری شمسی به پایان رسید و استخوان‌ها پس از بازگرداندن، در محل جدید با رعایت اصول شرعی دفن شدند. این بنای باشکوه در هزارمین سال تولد شیخ الرئیس، به روی علاقه‌مندان گشوده شد. از آن زمان تاکنون، این بنای زیبا و چشم‌نواز به نماد شهر همدان تبدیل شده و در مرکز شهر، در میدان بوعلی جای گرفته است.

معماری آرامگاه بوعلی سینا: تلفیقی از سنت و مدرنیته

طرح آرامگاه بوعلی سینا، اثری هنرمندانه از مهندس هوشنگ سیحون، نمایانگر اصالت ایرانی در قالبی مدرن است. سیحون در طراحی این مجموعه، با هوشمندی از دو دوره معماری ایران، قبل و بعد از اسلام، بهره برده و به طور خاص، از یکی از قدیمی‌ترین مقابر ایرانی در دوره اسلامی، یعنی برج گنبد قابوس که هم‌عصر با بوعلی سینا بوده است، الهام گرفته است.

در محوطه بیرونی آرامگاه، باغی با تاثیر از باغ های ایرانی با ردیف درختان چنار خودنمایی می‌کند که یادآور شکوه و زیبایی باغ‌های ایرانی است. فواره ها و آب نماها نیز با الهام از حوض خانه‌های سنتی ایرانی، فضایی دلنشین و باطراوت ایجاد کرده‌اند.

بنای اصلی آرامگاه بوعلی سینا

بنای اصلی مقبره، با برجی از سنگ های گرانیتی، صلابت کوه الوند و کاخ‌های باستانی ایران را تداعی می‌کند. در طراحی این بنا دو لایه کلی در نظر گرفته شده است. لایه اولیه، ترکیبی از معماری باستانی ایرانی، رومی و مصری را به نمایش می‌گذارد. ستون‌های سنگی تراش خورده در ورودی مقبره، یادآور معماری یونانی هستند. ده ستون سنگی در این بخش قرار دارند که به گفته مهندس سیحون، نشانگر ده قرن پس از بوعلی هستند، با این توجه که ساخت این آرامگاه به مناسبت گرامیداشت هزاره ابوعلی سینا صورت گرفته است. نمای بیرونی با تکه سنگ‌های بزرگ و برجسته، هر بیننده‌ای را به یاد بناهای مصر باستان می‌اندازد.

نمادهای بکار رفته در آرامگاه بوعلی سینا همدان

با عبور از درب ورودی آرامگاه بوعلی سینا، وارد فضای اصلی مقبره می‌شوید، جایی که مزار شیخ الرئیس آرام گرفته و نرده‌ای دور آن را فرا گرفته است. بر روی سنگ قبر، عباراتی از قرآن کریم و معرفی بوعلی سینا به زبان عربی و خطی زیبا حک شده است.

ستون های آرامگاه بوعلی نماد چیست؟

دوازده ستون سنگی یکدست و تراش خورده نیز دور تا دور سنگ قبر را فرا گرفته و به سوی آسمان قد برافراشته‌اند. دوازده ستون برج، نمادی از دوازده رشته علمی است که ابوعلی سینا بر آن‌ها تسلط کامل داشته است. فاصله بین این ستون‌ها، بر خلاف گنبد قابوس که ستون‌های به هم پیوسته دارد، باز است که به دلیل وزش بادهای سنگین در همدان در فصول سرد سال در نظر گرفته شده تا از تخریب بنا جلوگیری کند.

در قسمت بالای دیوارهای داخلی محوطه مربعی اصلی، بیست بیت از قصیده معروف عینیه ابن سینا به زبان عربی و خط ثلث به زیبایی نقش بسته است. این قصیده به مراحل مختلف سیر روح انسانی و ارتباط آن با عالم جسمانی می‌پردازد.

نماد معرف آرامگاه بوعلی سینا

بخش دوم بنا، همان برجی است که طرح اولیه آن از گنبد قابوس الهام گرفته شده است. این برج با پیاده‌سازی مدرن و امروزی خود، زیبایی خاصی به مجموعه بخشیده است. اگرچه از گنبد قابوس الهام گرفته شده، اما تفاوت‌های زیادی در شیوه اجرا دارد. قرار گرفتن برجی شبیه گنبد قابوس، نشان‌دهنده هویت اسلامی متفکر مدفون در این مکان و اشاره‌ای به بنایی هم‌عصر با او دارد. ارتفاع کلی بنا با احتساب پایه‌ها و گنبد مخروطی شکل آن، به 28 متر می‌رسد.

در مرکز این دوازده پایه، تخته سنگ مرمرینی یکپارچه قرار دارد که کتیبه‌ای به خط ثلث از سخنان بوعلی سینا بر آن حک شده است. جالب است بدانید که تخته سنگ اولیه‌ای که برای این محل در نظر گرفته شده بود، در حین ساخت آسیب دید و سنگ دیگری از کنار دریاچه ارومیه جایگزین آن گردید.

بخش های مختلف آرامگاه بوعلی سینا

آرامگاه بوعلی سینا تنها یک مقبره نیست، بلکه مجموعه‌ای فرهنگی و تاریخی است که بخش‌های مختلفی را در خود جای داده است.

• مقبره ها: در سمت راست ورودی اصلی آرامگاه، مزار بوعلی سینا قرار دارد و در سمت چپ آن، مزار یار همیشگی‌اش، ابوسعید دخدوک واقع شده است. همچنین در حیاط شرقی آرامگاه، روبروی در ورودی، مزار ابوالقاسم عارف قزوینی، شاعر ملی ایران، قرار گرفته است. سنگ قبرهای قدیمی هر دو مزار بوعلی سینا و ابوسعید دخدوک نیز در مقبره به نمایش گذاشته شده‌اند.
• موزه ابن سینا: در تالار جنوبی آرامگاه، موزه‌ای غنی از آثار باستانی مربوط به دوره‌های پیش و پس از اسلام برپا شده است. در این موزه می‌توانید آثار سفالی، کتاب‌های خطی نفیس، سکه‌ها، ظروف برنزی و دیگر اشیای تاریخی را مشاهده کنید. یکی از جالب‌ترین آثار این موزه، عکسی از جمجمه بوعلی سینا است که در زمان شکافتن قبر قدیمی وی ثبت شده است. همچنین مجموعه‌ای از شیشه‌های دارویی قدیمی و لوازم جراحی و پزشکی نیز در این موزه به نمایش درآمده و اطلاعاتی درباره گیاهان دارویی ارائه شده است.
• کتابخانه بوعلی سینا: در تالار شمالی مجموعه، کتابخانه‌ای ارزشمند قرار دارد که در ابتدا به مناسبت هزارمین سال تولد این دانشمند بزرگ و با مشارکت جهانی دانش‌دوستان ایجاد شد. این کتابخانه امروزه با داشتن حدود 8000 جلد کتاب چاپی و خطی نفیس ایرانی و خارجی، از غنی‌ترین کتابخانه‌های منطقه به شمار می‌رود. علاوه بر آثار بوعلی سینا، می‌توانید کتب ارزشمندی در زمینه‌های مختلف علم، تاریخ و ادبیات را در این مکان مطالعه کنید. در سال‌های اولیه افتتاح مقبره، از این مکان به عنوان قرائت خانه بوعلی سینا نیز یاد می‌شد.
• تندیس ابن سینا: در ضلع شرقی میدان بوعلی، تندیسی باشکوه از ابوعلی سینا نصب شده است. این مجسمه مرمرین با وزن تقریبی 4.5 تن و ارتفاع 3.10 متر، توسط مجسمه‌ساز شهیر ایرانی، ابوالحسن صدیقی، بر اساس تحقیقات صورت گرفته در متون کهن و شرح حال‌های مختلف این دانشمند بزرگ ساخته شده است. در این تندیس، شیخ الرئیس با قامتی ایستاده و در حالی که کتابی در دست دارد، به تصویر کشیده شده است. برای طراحی چهره واقعی این تندیس، کمیسیون‌های متعددی تشکیل شد و با استناد به کتاب “صوان الحکمه” بیهقی و دیگر آثار بوعلی سینا و شاگردش اوعبید، این تصویر ارائه گردید. بر روی پایه این تندیس، ابیاتی به خط نستعلیق نقش بسته است.

• فضای سبز: محوطه آرامگاه به صورت بوستانی نیم دایره‌ای شکل با فضای سبز، باغچه‌ها و چشمه‌هایی زیبا طراحی شده است که با الهام از باغ‌های ایرانی، طراوت و سرزندگی خاصی به این مکان بخشیده است. قدم زدن در این فضای دلنشین، فرصتی برای استراحت و تأمل در عظمت این مجموعه فرهنگی و تاریخی را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌آورد.
• پردیس مشاهر همدان: 

دانستنی های جالب درباره آرامگاه بوعلی سینا و حکیم فرزانه

• آرامگاه بوعلی سینا در تاریخ 21 اردیبهشت 1376 با شماره ثبت 1869 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
• معمار بنای فعلی آرامگاه، مهندس هوشنگ سیحون، طرح خود را در سن 23 سالگی به عنوان پایان‌نامه تحصیلی به دانشکده هنرهای زیبای پاریس ارائه کرد.
• بنای آرامگاه در زمینی به مساحت 3090 متر مربع و با زیربنای 1792 متر مربع ساخته شده است.
• ارتفاع پایه‌های برج آرامگاه از کف تا زیر گنبد حدود 23 متر و ارتفاع گنبد مخروطی آن 6 متر است، بنابراین ارتفاع کلی بنا به 28 متر می‌رسد.
• ایده اولیه طراحی آرامگاه ابوعلی سینا برداشتی مدرن از معماری گنبد قابوس است، هرچند که در جزئیات و ابعاد تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند.
• تخته سنگ مرمری که در مرکز بنا قرار دارد، در ابتدا دچار شکستگی شد و سنگ دیگری از کنار دریاچه ارومیه جایگزین آن گردید.
• در نیمه پنهان ماه، دهانه‌ای به افتخار ابن سینا نامگذاری شده است.
• جایزه ابن سینای یونسکو، هر دو سال یک بار به افراد پیشرو در حوزه فلسفه اخلاق و علم اهدا می‌شود.
• ایران در سال 2009، به عنوان نمادی از پیشرفت علم صلح‌آمیز، هدیه‌ای به سازمان ملل متحد در وین اهدا کرد که به شکل چهارطاقی بوده و مجسمه‌های چهار فیلسوف بزرگ ایرانی از جمله ابوعلی سینا در آن قرار دارد.
• تصویر بوعلی سینا در دوره‌های مختلف بر روی اسکناس‌های ایرانی نقش بسته است.

بازدید از آرامگاه بوعلی سینا: اطلاعات کاربردی برای گردشگران

اگر قصد بازدید از این مکان تاریخی و فرهنگی را دارید، در نظر داشته باشید که آرامگاه بوعلی سینا در مرکز شهر همدان و در میدان بوعلی سینا واقع شده است. دسترسی به این مکان با وسایل حمل و نقل عمومی و خودروی شخصی به آسانی امکان‌پذیر است.

اطلاعات بازدید از آرامگاه بوعلی سینا همدان

ساعت بازدید از آرامگاه بوعلی ساعت 9 صبح الی 19  است. این مجموعه در ایام سوگواری خاص مانند 28 صفر، تاسوعا و عاشورا، شهادت امام جعفر صادق (ع)، 21 رمضان و 14 خرداد تعطیل است.

برای ورود به محوطه آرامگاه، نیاز به تهیه بلیط دارید. قیمت بلیط در سال 1404 برای هر نفر 25 هزارتومان است. قیمت بلیط برای بازدید کنندگان خارجی (توریستی) هر نفر 200 هزارتومان است. 

لوکیشن آرامگاه بوعلی سینا در همدان

شخصیت برجسته مدفون در آرامگاه بوعلی سینا:

هم‌عصران بوعلی سینا در ایران 

1. بوعلی سینا (۳۷۰–۴۲۸ هجری قمری / ۹۸۰–۱۰۳۷ میلادی) در دوره‌ای زندگی می‌کرد که دنیای اسلام، به‌ویژه ایران، در اوج شکوفایی علمی و فرهنگی بود. هم‌زمان با او در ایران و دیگر نقاط جهان، شخصیت‌های برجسته‌ای در حوزه‌های مختلف فلسفه، پزشکی، ادبیات، و سیاست فعالیت داشتند.
2. بیرونی (۳۶۲–۴۴۰ق / ۹۷۳–۱۰۴۸م): دانشمند بزرگ ایرانی که در ریاضیات، نجوم، فیزیک، داروشناسی و جغرافیا تخصص داشت. او و بوعلی مکاتبات علمی با هم داشتند. گاهی میان‌شان مباحثات فلسفی هم پیش می‌آمد. بیرونی بوعلی را بسیار می‌ستود، ولی اختلاف‌نظرهایی هم داشتند.
3. فارابی (حدود ۲۵۹–۳۳۹ق / ۸۷۲–۹۵۰م): هرچند اندکی پیش از بوعلی درگذشت، ولی تأثیر زیادی روی او داشت. بوعلی خودش گفته که پس از خواندن کتاب فارابی دربارهٔ منطق ارسطو، توانست آثار ارسطو را بهتر درک کند.
4. شیخ الرئیس ابوسهل مسیحی (استاد بوعلی سینا): پزشک و دانشمند بزرگ قرن چهارم هجری که مدتی معلم بوعلی بود. بعدها در سفری که با سلطان شمس‌الدوله داشت، درگذشت.
5. ابوالقاسم فردوسی (۳۲۹–۴۱۱ق / ۹۴۰–۱۰۲۰م): حماسه‌سرای بزرگ ایران، نویسنده شاهنامه. او چند دهه پیش از بوعلی فوت کرد، ولی زندگی‌شان بخش‌هایی با هم هم‌پوشانی دارد. بوعلی احتمالاً از فرهنگ ادبی غنی دوران فردوسی تأثیر گرفته است.
6. ناصر خسرو قبادیانی (۳۹۴–۴۸۱ق / ۱۰۰۴–۱۰۸۸م): فیلسوف، شاعر، و سفرنامه‌نویس مشهور ایرانی که اندکی پس از بوعلی زاده شد، اما فضای فکری آن دوران را ادامه داد. آثارش بازتاب‌دهنده جهان‌بینی فلسفی و معنوی زمان بوعلی است.

هم‌عصران بوعلی سینا در دیگر نقاط جهان

1. پاپ سیلوستر دوم (۹۴۶–۱۰۰۳م): پاپی بود که به علوم علاقه داشت و در واقع، از نخستین پاپ‌های دانشمند بود که حتی با علوم اسلامی هم آشنایی داشت. برخی منابع می‌گویند او از آثار علمی مسلمانان، از جمله بوعلی، بهره برد.
2. کنفوسیوس گرایان دوران سلسله سونگ در چین: در شرق آسیا، فلسفه نئوکنفوسیوسی در حال شکل‌گیری دوباره بود، هرچند این تحولات از دنیای اسلام مستقل بود. متفکرانی مانند چنگ یی و چنگ هاو در چین هم‌زمان با بوعلی زندگی می‌کردند.
3. گرگوریوس مقدونی (فیلسوف مسیحی بیزانسی): از جمله فیلسوفان بیزانسی هم‌عصر بوعلی که در زمینه فلسفه ارسطویی کار می‌کرد. هرچند شهرت و دستاوردهای او به اندازه متفکران اسلامی آن دوران نیست.

آرامگاه بوعلی سینا جلوه همدان

آرامگاه بوعلی سینا در همدان، نه‌تنها یادآور عظمت علمی و فلسفی یکی از بزرگ‌ترین اندیشمندان تاریخ است، بلکه به عنوان یک اثر معماری منحصربه‌فرد، گویای ذوق و هنر ایرانی نیز می‌باشد. این بنا با طراحی هوشمندانه، تلفیقی از سنت و مدرنیته را به نمایش گذاشته و با بخش‌های متنوع خود، اطلاعات جامعی درباره زندگی، آثار و دوران ابوعلی سینا در اختیار بازدیدکنندگان قرار می‌دهد. بازدید از این مجموعه فرهنگی و تاریخی، فرصتی مغتنم برای آشنایی با میراث گرانبهای این حکیم فرزانه و غوطه‌ور شدن در فضای دلنشین و پر از حکمت آن است. بی‌شک، سفر به همدان بدون دیدن آرامگاه بوعلی سینا، تجربه‌ای ناقص خواهد بود. امیدواریم این راهنما، شما را در این سفر همراهی کرده باشد.

منبع: همدان 18