آرامگاه استر و مردخای، گشت‌وگذاری در ژرفای تاریخ

بنای آرامگاه استر و مردخای واقع در همدان

همدان، شهر تاریخ، تمدن و مهد بزرگ‌ترین امپراتوری‌های باستانی ایران، گنجینه‌های بی‌نظیری از فرهنگ و میراث را در دل خود جای داده است. در میان این گنجینه‌ها، بنایی که نه تنها از حیث معماری کهن، بلکه از منظر اهمیت مذهبی و تاریخی‌اش برای بخش بزرگی از یهودیان جهان جایگاهی خاص دارد، آرامگاه استر و مردخای است. این مکان تاریخی در قلب شهر همدان واقع شده و خود به تنهایی فصلی مهم از تاریخ ایران و روایت‌های دینی یهودیت را بازگو می‌کند. با ما همراه باشید تا پرده از رازها و داستان‌های این زیارتگاه مهم برداریم و سفری به اعماق تاریخ داشته باشیم.

آرامگاه استر و مردخای در همدان

آرامگاه استر و مردخای (Tomb of Esther and Mordekhai) نه تنها برای شهر همدان، بلکه برای یهودیان سراسر جهان از اهمیت معنوی بالایی برخوردار است. این بنا یکی از مهم‌ترین اماکن مذهبی یهودیان در دنیا شناخته می‌شود و در باور آنان، پس از بیت‌المقدس، دومین زیارتگاه مهم یهودیان جهان به شمار می‌رود. سالانه، گردشگران و زائران بی‌شماری از نقاط مختلف دنیا برای بازدید و نیایش به این آرامگاه می‌آیند. وجود این زیارتگاه، عاملی مهم در شکل‌گیری و تداوم حضور جامعه یهودی در همدان در طول تاریخ بوده است.

موقعیت آرامگاه استر و مردخای

این آرامگاه در مرکز شهر همدان قرار گرفته و به طور دقیق‌تر، در میدان اصلی شهر، یعنی میدان امام خمینی، و در خیابان شریعتی، خیابان زنگنه (که به کوچه استر نیز معروف است) واقع شده است. خیابان شریعتی از قدیمی‌ترین خیابان‌های همدان است که خانه‌های تاریخی دوران قاجار و پهلوی را در خود جای داده و در گذشته منطقه‌ای یهودی‌نشین بوده است.

تاریخچه‌ای عمیق و پرابهام: قدمت آرامگاه استر و مردخای

قدمت بنای آرامگاه استر و مردخای همواره محل بحث و بررسی بوده است. برخی منابع موثق، قدمت بنای اولیه این آرامگاه را تا حدود ۲۵۰۰ سال پیش می‌دانند. این ادعا بر اساس شواهد باستانی باقی‌مانده از تاریخ، از جمله بقایای سازه‌های سنگی در زیر بنای فعلی، مطرح می‌شود. اما بنای کنونی این آرامگاه، طبق برخی روایات، به دوره سلجوقیان در قرن یازدهم میلادی بازمی‌گردد. دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که بنای فعلی را مربوط به قرن هفتم هجری (۱۳ میلادی) با فرمان ارغون شاه مغول، بر روی بقایای ساختمانی قدیمی‌تر متعلق به قرن سوم، می‌داند.

بازسازی و معماری آرامگاه استر و مردخای

نکته قابل توجه این است که آرامگاه استر و مردخای در طول تاریخ بارها مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته تا از فرسودگی آن جلوگیری شود. به عنوان مثال، گنبد فعلی آرامگاه از نظر معماری به دوره‌های سلجوقی و ایلخانی نسبت داده می‌شود و احتمالا در قرن هفتم یا هشتم ساخته شده است. همچنین، اقدامات مهمی در دوره صفویه برای بازسازی گنبد و تزئینات داخلی آن صورت گرفته است. این بازسازی‌ها نشان‌دهنده اهمیت و توجه مداوم به این بنا در طول قرون متمادی است. بنیامین تطیلی، سیاح بزرگ یهودی، در سال ۱۰۶۷ میلادی از همدان بازدید کرده و در سفرنامه خود به این آرامگاه اشاره کرده است. او ذکر می‌کند که در همدان، استر و مردخای در برابر یک کنیسه دفن شده بودند و در آن زمان ۵۰ هزار یهودی در این شهر زندگی می‌کردند.

استر و مردخای: اسطوره‌های نجات یا شخصیت‌های تاریخی؟

برای درک اهمیت این آرامگاه، لازم است با شخصیت‌های استر و مردخای و داستان پر فراز و نشیب آن‌ها آشنا شویم. داستان استر و مردخای یکی از معروف‌ترین روایت‌ها در تورات و هگشا (بخشی از عهد عتیق) است. این داستان در کتاب استر روایت شده و حول محور نجات یهودیان از یک توطئه قتل عام می‌گردد.

داستان استر و مردخای در روایات یهودیت

طبق روایات یهودیت، استر، که نام اصلی او «هدسه» بوده, دختری یهودی و یتیم بود که به دلیل زیبایی چهره و نجابتش، به استر (به معنی ستاره درخشان) تغییر نام یافت. او به همراه عمویش، مردخای، که از نسل بنیامین بود و مقام درباری در دربار هخامنشیان (در شوش) داشت، زندگی می‌کرد.
داستان این‌گونه آغاز می‌شود که خشایارشا، پادشاه ایران، ملکه خود، وشتی را به دلیل سرپیچی از فرمان او مبنی بر حضور در جشن و نمایش زیبایی‌اش در برابر مهمانان، برکنار می‌کند. پس از این واقعه، مسابقه‌ای برای انتخاب ملکه جدید برپا می‌شود و استر، با وجود پنهان کردن هویت یهودی خود به توصیه مردخای، به دلیل زیبایی ملکه ایران می‌شود.

اختلاف هامان و مردخای

در این میان، هامان، وزیر زیرک و پرقدرت خشایارشا، که از نفوذ یهودیان در دربار نگران بود، نقشه‌ای برای قتل عام تمام یهودیان در سراسر امپراتوری طراحی می‌کند و رضایت خشایارشا را برای اجرای این فرمان می‌گیرد. هامان از مردخای کینه داشت، زیرا مردخای از تعظیم در برابر او سرباز زده بود.
مردخای، با اطلاع از نقشه هامان, بلافاصله استر را با خبر می‌کند و از او می‌خواهد که جان یهودیان را نجات دهد. استر، با وجود خطرات جانی که در کمینش بود (زیرا کسی بدون دعوت شاه حق نزدیک شدن به او را نداشت), با شجاعت نزد خشایارشا می‌رود. خشایارشا که تحت تأثیر شجاعت و زیبایی استر قرار می‌گیرد, به درخواست او گوش می‌دهد. استر در مهمانی خصوصی که با حضور خشایارشا و هامان ترتیب می‌دهد, راز بزرگش را فاش می‌کند و از توطئه هامان پرده برمی‌دارد. خشایارشا، پس از پی بردن به فاجعه در حال وقوع، به شدت عصبانی می‌شود و دستور اعدام فوری هامان را صادر می‌کند. جالب توجه است که هامان با همان طنابی که برای دار زدن مردخای آماده کرده بود، خود اعدام می‌شود.

جایگاه مردخای در دربار پادشاه

پس از اعدام هامان، مردخای در دربار پادشاه به مقامی والا می‌رسد و مسئولیت مهمی در شاهنشاهی ایران بر عهده می‌گیرد. اما مشکل هنوز به طور کامل حل نشده بود، زیرا فرمان کشتار یهودیان طبق قوانین آن زمان قابل لغو نبود. از این رو، حکم جدیدی صادر می‌شود که به یهودیان اجازه می‌دهد در برابر کسانی که قصد حمله به آن‌ها را دارند، از خود دفاع کنند. طبق این روایت، این اتفاق به یک جنگ داخلی منجر می‌شود که در آن یهودیان، دشمنان خود را از پای درمی‌آورند. این روز بعدها به جشن پوریم در میان یهودیان تبدیل می‌شود. یهودیان هر ساله در ماه اسفند یا آدار عبری، این جشن را برگزار می‌کنند. در این جشن، آن‌ها به شادمانی و پایکوبی می‌پردازند، تومار استر را می‌خوانند، به نیازمندان کمک می‌کنند، هدایا می‌دهند، لباس‌های رنگارنگ می‌پوشند، و شیرینی‌های مخصوصی مانند “گوش هامان” می‌خورند. نام پوریم از واژه “پور” به معنی قرعه می‌آید، زیرا هامان برای انتخاب روز قتل عام یهودیان قرعه انداخته بود، اما خود به دام افتاد. البته این داستان بی شباهت به یک رومان تاریخی نیست.

روایت‌های متفاوت و ابهامات تاریخی

با وجود اهمیت داستان استر و مردخای در دین یهود، واقعیت تاریخی این واقعه در میان تاریخ‌دانان و پژوهشگران همواره محل مناقشه و ابهام بوده است. دانشنامه بریتانیکا اشاره می‌کند که حقیقت تاریخی این واقعه معمولاً مورد سؤال است و ریشه تاریخی جشن پوریم نیز ناشناخته است. دانشنامه ایرانیکا، کتاب استر را یک رمان تاریخی می‌داند و اظهار می‌دارد که گرچه نویسنده با نام‌های پارسی و بابلی آشنایی داشته و جزئیاتی از نحوه زندگی دربار سلطنتی و سنت‌های پارسی را ارائه می‌دهد که توسط منابع مستقل تأیید شده‌اند، اما به نظر می‌رسد این رمان در قرن دوم پیش از میلاد اتفاق افتاده و کمی جزئیات تاریخی دارد. این دانشنامه همچنین اذعان می‌کند که گواهی بر صحت این داستان از دیدگاه تاریخی وجود ندارد و معمولاً با شک و تردید به واقعیت تاریخی آن نگریسته می‌شود.

دیدگاه مورخان برجسته درباره استر و جشن پوریم

بسیاری از مورخان برجسته، از جمله هرودوت، که از مهمترین تاریخ‌نویسان یونانی و منبع اصلی دانش ما درباره هخامنشیان است، هیچ اشاره‌ای به وشتی یا استر نکرده‌اند و نام همسر خشایارشا را آمستریس دختر اتانس ذکر کرده‌اند. تاریخچه دنیای کتاب مقدس دانشگاه آکسفورد نیز کتاب استر را در ژانر ادبی رمان قرار می‌دهد و معتقد است نویسندگان آن قصد بازگویی حوادث تاریخی را نداشته‌اند و انتظار هم نداشته‌اند که خوانندگان آن را به عنوان تاریخ قلمداد کنند؛ بلکه شخصیت‌هایی مانند استر وجود خارجی نداشته‌اند. همچنین، برخی پژوهشگران بر این باورند که جشن پوریم قبل از نگارش کتاب استر جشن گرفته می‌شده و این داستان صرفاً تلاشی برای توجیه این جشن بوده است.

ریشه‌های داستان استر را در اساطیر ایلامی یا بابلی

دیدگاه‌های دیگری نیز وجود دارد که ریشه‌های داستان استر را در اساطیر ایلامی یا بابلی می‌دانند. به عنوان مثال، برخی استر را همان الهه ایشتر و مردخای را همان مردوک خدای بابل می‌دانند و هامان را نیز هومبان، خدای ایلامی، فرض می‌کنند که همواره با این دو در ستیز بوده است. این باور آرامگاه استر و مردخای را محلی برای پرستش و عبادت این دو الهه در نظر می‌گیرد.
در نقطه مقابل، برخی منابع و تحلیل‌گران در جهان، روایتی کاملاً متفاوت و انتقادی از داستان استر و پوریم ارائه می‌دهند. این روایت، بر اساس آنچه در بخش‌هایی از عهد عتیق و برخی متون تاریخی آمده است، پوریم را نه جشن نجات، بلکه یادبود یک فاجعه و قتل عام گسترده ایرانیان توسط یهودیان در دوران خشایارشا می‌دانند.

روایت دیگر از داستان استر و مردخای

طبق این دیدگاه، هامان وزیر اعظم خشایارشا و فردی بانفوذ بوده است، اما نه با آن شخصیت شروری که در کتاب استر تصویر می‌شود. این روایت ادعا می‌کند که استر و مردخای، با دسیسه و نفوذ در دربار، از موقعیت خود سوءاستفاده کرده‌اند. آن‌ها وشتی را از صحنه خارج کرده و استر را به ملکه تبدیل می‌کنند، در حالی که هویت یهودی او پنهان می‌ماند. هامان به دلیل رفتارهای قدرت‌طلبانه و جامعه‌ستیزانه گروه مردخای، و درخواست‌های عمومی برای محدود کردن نفوذ یهودیان، تصمیم به مقابله با آن‌ها می‌گیرد. اما استر و مردخای، با توطئه‌چینی و بدگویی نزد خشایارشا (که در حالت مستی بوده), هامان و ده پسرش و همچنین ده‌ها هزار نفر از سرداران و بزرگان ایرانی (برخی منابع تا ۷۷ هزار نفر و حتی بیشتر) را به قتل می‌رسانند. این واقعه از سوی این منابع با عنوان “قتل عام ایرانی” نامیده می‌شود.
برخی متون تاریخی در این روایت، نحس بودن روز سیزده فروردین و سنت بیرون رفتن مردم از شهرها در سیزده‌بدر را به این واقعه شوم مرتبط می‌دانند، به این معنی که مردم برای حفظ جان خود از شهرها خارج می‌شدند. این دیدگاه، مراسم جشن پوریم را، که یهودیان در آن به شکرانه پیروزی خود شراب می‌نوشند و شادی می‌کنند.

پژوهش‌های جدید در مورد شخصیت‌های استر و مردخای

کتاب “افسانه استر و مردخای؛ واکاوی خاستگاه جشن پوریم” نوشته مرتضی عرب‌زاده سربنانی، به صورت تخصصی به بررسی این موضوع پرداخته است. این کتاب به این نتیجه می‌رسد که:
رابطه ویژه‌ای میان دولتمردان هخامنشی و یهودیان وجود نداشته است؛ یهودیان تنها یکی از اقوام ساکن ایران بوده‌اند و در منابع ایرانی-هخامنشی تقریباً غایبند، در حالی که در منابع یهودی، شاهان هخامنشی نقش منجی را بازی می‌کنند.
داستان استر، به شکلی که در نسخه عبری مطرح شده، از نظر تاریخی واقعیت ندارد. نه تنها تمام شخصیت‌های آن (به جز پادشاه) غیرواقعی هستند، بلکه بسیاری از رویدادها نیز با شواهد تاریخی دوره هخامنشی همخوانی ندارند.
با وجود غیرتاریخی بودن، داستان استر برای مطالعات تاریخی اهمیت دارد؛ زیرا برخی فرازهای آن با شواهد تاریخی همخوانی دارد و نشان می‌دهد نویسنده با تاریخ هخامنشیان ناآشنا نبوده، اما تاریخ را فدای داستان کرده است.
ادعای قتل عام ده‌ها هزار ایرانی توسط یهودیان در زمان خشایارشا، به‌شدت جنبه سیاسی گرفته و در تاریخ‌نگاری وارد شده است.
خاستگاه جشن پوریم دقیقاً مشخص نیست، اما شواهد نشان می‌دهد که این جشن در اصل غیر یهودی بوده و یهودیان آن را از بابلیان یا ایرانیان اقتباس کرده‌اند. نام جشن، نام شخصیت‌ها و ماهیت غیردینی داستان از دلایل این نتیجه‌گیری است.
هیچ ریشه تاریخی‌ای برای داستان استر در دوره هخامنشی نمی‌توان یافت. ادعاهای مربوط به آزار و اذیت یهودیان توسط هخامنشیان، جز در کتاب استر، هیچ سند و شاهدی ندارد و بطوی رمانی افسانه ای است.
این پژوهش‌ها بر اهمیت نگاه تخصصی و بی‌طرفانه به این داستان‌ها تأکید می‌کنند تا تصویری مناسب از واقعیت ترسیم شود.

معماری آرامگاه استر و مردخای، سفری به دل جزئیات

معماری آرامگاه استر و مردخای، با سادگی و قدمت خود، حکایت از تاریخ پرفراز و نشیب این مکان دارد. بنای آرامگاه به سبک بناهای اسلامی است. هنگامی که به بنای اصلی نزدیک می‌شوید، با سردر ورودی آن مواجه می‌شوید که به عنوان ورودی اصلی شناخته می‌شود. این درب از نظر طرح و ساخت بسیار منحصربه‌فرد است. به گفته محلیان، کوتاهی درب ورودی برای آن است که بازدید کنندگان هنگام ورود، برای احترام، به حالت تعظیم وارد شوند. نکته جالب دیگر اینکه بیرون درب هیچ قفل و دستگیره‌ای دیده نمی‌شود و سیستم قفل و کلید آرامگاه در سطح داخلی مستتر است.
پس از ورود، اتاقی با حدود هفت متر طول و سه متر عرض وجود دارد. در وسط این اتاق، یک ورودی به اتاقک دیگری قرار گرفته است. درون این اتاقک، دو صندوق چوبی منبت‌کاری شده دیده می‌شود که گفته می‌شود قبر استر و مردخای در زیر آن‌ها قرار دارد. یکی از این صندوق‌ها در پی آتش‌سوزی (که در سال ۲۰۱۰ و یک دهه بعد نیز رخ داده است) از بین رفت و به جای آن صندوق دیگری قرار گرفت. بر بدنه صندوق جدید، نوشته‌هایی از عنایت‌الله بن حضرت قلی تویسرکان وجود دارد. صندوق قدیمی‌تر که بر بالای قبر جنوبی (منسوب به استر) قرار دارد، نفیس و عتیقه است، و صندوق دوم که بر روی قبر مردخای قرار دارد، در حدود سال ۱۳۰۰ شمسی توسط استاد محمد جواد بیات تویسرکانی ساخته شده است. بر روی دیوارهای داخلی بنا نیز گچ‌بری‌هایی با خط عبری و آرامی دیده می‌شود. بر فراز بنا، گنبدی آجری قرار گرفته است. همچنین، یک جلد کتاب تورات بسیار قدیمی و تاریخی که بر روی پوست آهو نوشته شده بوده، در این آرامگاه نگهداری می‌شده که اکنون در سازمان میراث فرهنگی همدان است.
در اطراف بنای آرامگاه، دیوارهای باستانی و کهنی وجود دارد که از گذشته تا به امروز باقی مانده‌اند و نمایانگر تاریخ کهن آن هستند. در محوطه آرامگاه، گورستان یهودیان همدان قرار داشته که در زمان ناصرالدین‌شاه به جای دیگری منتقل شده و بخش‌های باقی‌مانده آن نیز در زمان پهلوی اول در تعریض جاده از بین رفته است.

لوکیشن آرامگاه استر و مردخای

راهنمای بازدید از آرامگاه استر، نکات مهم برای گردشگران

اگر قصد بازدید از مقبره استر و مردخای در همدان را دارید، اطلاع از نکات زیر می‌تواند سفر شما را دلنشین‌تر کند:

• ساعات بازدید: آرامگاه همه روزه به جز جمعه ها عصر و شنبه‌ها (که روز مقدس یهودیان است), برای بازدید عموم باز است.
• در بهار و تابستان می‌توانید از ساعت ۹ صبح تا ۲۰ شب (۸ شب) از این مکان دیدن کنید.
• در پاییز و زمستان ساعات بازدید از ۹ صبح تا ۱۷ عصر (۵ بعد از ظهر) است.

نکته مهم برای ورود به آرامگاه استر و مردخای: اگر در زمان ورود به این بنا با درب های بسته مواجع شدید، حتما زنگ درب را بزنید.

موقعیت و دسترسی: آرامگاه در مرکز شهر همدان، میدان امام خمینی، بلوار شریعتی، خیابان زنگنه (کوچه استر) واقع شده است. با توجه به مرکزی بودن موقعیت، ممکن است یافتن جای پارک به راحتی امکان‌پذیر نباشد، زیرا خیابان شریعتی ایستگاه اتوبوس و تاکسی دارد.
بازدید از این آرامگاه، تجربه‌ای عمیق از ارتباط با تاریخ و فرهنگ ایران باستان برایتان زنده می‌کند.

جاذبه‌های دیدنی اطراف آرامگاه استر و مردخای

یکی از مزایای سفر به همدان و بازدید از آرامگاه استر و مردخای، نزدیکی بسیاری از جاذبه‌های دیدنی این شهر به یکدیگر است. فاصله اماکن دیدنی اطراف آرامگاه با یکدیگر نهایتاً ۱۰ دقیقه زمان می‌برد. شما می‌توانید در کنار بازدید از آرامگاه استر و مردخای، از جاهای دیدنی زیر نیز دیدن کنید:

•  موزه مرکزی میدان امام خمینی: میدان مرکزی شهر همدان که همدانی‌ها آن را با نام “میدان” می‌شناسند. این میدان بزرگ‌ترین میدان شهرهمدان است که در مرکز آن یک موزه دیدنی وجود دارد. به مرکزین میدان امام  شش خیابان اصلی منشعب شده است. میدان امام خمینی که توسط کارل فریش در سال ۱۳۰۷ طراحی شد، به تمامی خیابان‌های شهر دسترسی دارد. فاصله آن تا آرامگاه استر و مردخای کمتر از ۳۰۰ متر است. بنای اطراف میدان امام بسیار دیدنی و جذاب است.
• بازار سنتی همدان: برای تجربه فرهنگ محلی و خرید سوغات همدان حتما توصیه می شود. نمای دالانی و یکپارچه، وجود کاروانسراهای تاریخی فراوان در دل بازار از جاذبه های بازار گردی در همدان است.
• کاروان‌سرای گلشن: یادگاری از دوران رونق راه ابریشم و رونق تجارت در شهر همدان.
• تپه هگمتانه: تپه‌ای باستانی که از اهمیت تاریخی بالایی برخوردار است و در سال های اخیر به ثبت جهانی رسیده است و شامل محوطه های تاریخی و باستانی و موزه ها هگمتانه، بنای کلیسای قدیمی همدان گریگوری استفان است.
•  گنجنامه: کتیبه های گنج نامه در ۹ کیلومتری آرامگاه استر و مردخای و در منطقه دره گنج نامه همدان واقع شده است. مجتمع گنجنامه امکانات اقامتی متنوعی دارد و وسایل تفریحی بسیار هیجان‌انگیزی مانند غار آکواریوم، تله‌کابین همدان و بانجی جامپینگ را ارائه می‌دهد. این مجموعه به عنوان یکی از قوی‌ترین قطب‌های گردشگری ایران و خاورمیانه شناخته شده و به عضویت سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) درآمده است.

• کلیسای گریگوری استفان: یک بنای مذهبی دیگر با اهمیت تاریخی واقع در تپه هگمتانه، که بازدید از ان بسیار جذاب است.
• گنبد علویان: این گنبد یکی دیگر از آثار تاریخی مهم در شهر همدان است که در فاصله کوتاهی از آرامگاه استر و مردخای قرار دارد. تاریخ گنبد علویان مربوط به دوره سلجوقیان است و از شاهکارهای معماری اسلامی به شمار می‌رود.
  آرامگاه ابوعلی سینا: این آرامگاه هر ساله میزبان هزاران گردشگر و علاقه‌مند به تاریخ و علم است. ابوعلی سینا یکی از بزرگ‌ترین فلاسفه و پزشکان تاریخ است که کتاب “قانون” او سال‌های سال به عنوان یکی از مبانی علم پزشکی محسوب می‌شد.
• آرامگاه باباطاهر: یکی دیگر از جاذبه‌های تاریخی نزدیک.
• آرامگاه عارف قزوینی: این آرامگاه نیز از اماکن دیدنی واقع در آرامگاه بوعلی سینا است.
• برج تاریخی قربان: یک برج باستانی دیگر در دل کوچه پس کوچه های شهر همدان با دسترسی عالی.

نتیجه‌گیری و دعوت به تجربه همدان

آرامگاه استر و مردخای در همدان، فراتر از یک بنای تاریخی، نقطه‌ای است که روایت‌های گوناگون تاریخی، مذهبی و فرهنگی در آن به هم می‌رسند. این بنا با قدمت کهن خود، یادآور حضور اقوام و جامعه یهودی در ایران، به‌ویژه در همدان، است. چه شما به داستان استر و مردخای به عنوان یک حقیقت تاریخی بنگرید، چه آن را افسانه‌ای باستانی بدانید که ریشه‌های عمیق در فرهنگ منطقه دارد، و چه به روایت‌های مختلف پیرامون جشن پوریم علاقه‌مند باشید، دیدن این بنای تایخی خالی از لطف نیست.
. اگر به تاریخ کهن و گردشگری علاقه دارید، با ما در “همدان ۱۸” همراه شوید تا تجربه‌ای به‌یادماندنی از سفر  و آشنایی عمیق‌تر با گذشته ایران را برای شما رقم بزنیم. بازدید از مقبره استر و مردخای در همدان و گشت‌وگذار در خیابان‌های پر خاطره و اماکن دیدنی اطراف آن، شما را به قلب یک داستان باستانی می‌برد.